Białko – składnik grupy budulcowej organizmu

Opublikowane przez admin w dniu

Grupa budulcowa organizmu

Główną substancją budującą komórki i narządy ciała jest białko. Słowo to w dosłownym tłumaczeniu oznacza podstawową substancję. W przyrodzie występuje tak wiele białek, że stanowią one największą, grupę związków chemicznych. To właśnie z tej substancji zbudowane są wszystkie tkanki ciała i dzięki nim są one odnawiane.

Białko pełni w organizmie wiele różnych funkcji : strukturalne, katalityczne, transportowe, obronne. Bierze udział w regulacji zawartości płynów w układzie krążenia oraz przestrzeniach wewnątrz- i pozakomórkowych. Umożliwia to m.in utrzymanie prawidłowego bilansu wodnego w organizmie.1

Białko stanowi podstawowy składnik przeciwciał układu odpornościowego, hemoglobiny w czerwonych krwinkach, oraz główny składnik wszelkich enzymów, czyli substancji przyśpieszających reakcje chemiczne organizmu.2Dzięki właściwościom buforującym białka uczestniczą również w regulacji równowagi kwasowo-zasadowej (zapobiegają zakwaszaniu organizmu)

Podział i klasyfikacja białek

Podstawową strukturą białka są tak zwane aminokwasy, które są kluczowym czynnikiem dla większości procesów i funkcji organizmu. Białka dostarczane do organizmu wraz z pożywieniem, dzielimy na dwa rodzaje. Białka pełnowartościowe, zawierające pełen zestaw aminokwasów, potrzebnych do budowy komórek, w organizmie, oraz niepełnowartościowe, czyli takie, które zawierają ich niepełny zestaw, który trzeba uzupełnić z innych źródeł.

W przyrodzie występuje ponad 300 różnych aminokwasów, ale tylko 20 z nich wchodzi w skład białek występujących w ciele człowieka. Wyróżniamy dwa rodzaje aminokwasów.

Te których organizm nie potrafi syntetyzować sam, dlatego musimy zapewnić mu je poprzez dietę. Aminokwasy te nazwano egzogennymi i są one niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania i rozwoju organizmu. Drugą grupą są tak zwane aminokwasy endogenne, które również są nam potrzebne do prawidłowego funkcjonowania, ale organizm człowieka sam potrafi je produkować w niewielkich ilościach, dlatego dostarczanie ich poprzez dietę nie jest aż tak ważne, jak w przypadku aminokwasów egzogennych. Przejdę teraz do omówienia, kilku najważniejszych aminokwasów, które pełnią wiele istotnych funkcji w organizmie człowieka.

Opis najważniejszych niezbędnych aminokwasów białkowych

Grupą aminokwasów, które w znacznej mierze stanowią materiał budulcowy dla mięśni są aminokwasy rozgałęzione: izoleucyna, leucyna i walina. Aminokwasy te mają wyjątkowe znaczenie, ponieważ mięśnie szkieletowe wykorzystują je bezpośrednio jako źródło energii i wspomagają nimi syntezę białek. Są one podobne pod względem budowy.

Aminokwasy o rozgałęzionych łańcuchach, a zwłaszcza leucyna, ograniczają rozkład białek, który następuje głównie pod wpływem stresu lub choroby.

Stan długotrwałego stresu lub choroby w organizmie jest niebezpieczny Potrafi zwiększyć wykorzystanie aminokwasów, budujących białka nawet 3 do 4 razy [4][8]

Tryptofan

Innym wyjątkowo potrzebnym aminokwasem jest tryptofan. Organizm wykorzystuje go w procesie produkcji dwóch ważnych hormonów, regulujących pracę organizmu. Serotoniny, zwanej też „hormonem szczęścia”, oraz melatoniny zwanej „hormonem snu”. Niedobór tryptofanu jest przyczyną pogorszenia nastroju i problemów ze snem. Jeżeli stan niedoboru tryptofanu utrzymuje się przez długi czas, to istnieje ryzyko wpadnięcia w depresję i trwałą bezsenność.

Tryptofan reguluje także nasz apetyt, zmniejszając łaknienie gdy jesteśmy syci, wzmacnia nasza odporność i buduje tkankę mięśniową. Chroni także nasze oczy przed promieniowaniem słonecznym działając, jak naturalny filtr UV. Tryptofan w znacznych ilościach znajduje się tylko w niektórych pokarmach. Możemy go znaleźć w roślinach strączkowych, produktach mlecznych i sojowych, serach, szparagach ananasach, bananach, pestkach dyni i słonecznika, niektórych rybach

Często zdarzają się przypadki niedoboru tego aminokwasu, nawet pomimo, spożywanie dużych ilości produktów zawierających sam tryptofan. Dzieje się tak ponieważ, do przyswojenia tryptofanu przez organizm, potrzebne są organizmowi, także inne składniki odżywcze jak magnez, i witaminy B6 i C. Choć tryptofan trudno jest przedawkować, to jego nadmiar może spowodować, wymioty, nudności, mniej wyraźne widzenie, uczucie suchości w jamie ustnej, czy pogorszenie koordynacji ruchowej [4] [5]

Metionina

Kolejnym niezbędnym dla organizmu aminokwasów jest metionina, która pełni wiele różnych funkcji. Jest niezbędna w syntezie ważnego hormonu adrenaliny, zwanej też „hormonem walki”, który podwyższa ciśnienie krwi, w sytuacjach zwiększonego stresu. Brak metioniny prowadzi do braku adrenaliny, co może spowodować, że w sytuacji stresowej, będącej zagrożeniem psychicznym lub fizycznym, organizm nie będzie w stanie zmobilizować się do reakcji na zagrożenie. Metionina jest także ważnym regulatorem układu nerwowego i mięśniowego, jest niezbędna dla utrzymania prawidłowego wzrostu i stanu tkanek tych układów.

Inną ważną funkcją tego aminokwasu jest usuwanie wolnych rodników (szkodliwych substancji powstających w organizmie w wyniku przemian metabolicznych) z organizmu. Bogatym źródłem metioniny jest: kasza jaglana, ryż, otręby pszenne, orzechy włoskie, grzyby, brukselka, szpinak, groch, fasola. [4][6]

Fenyloalanina

Kolejnym ważnym aminokwasem egzogennym, jest fenyloalanina, która podobnie do metioniny jest niezbędna do prawidłowego rozwoju i funkcjonowania układu nerwowego. Służy do produkcji hormonów związanych z rdzeniem nadnerczy takich jak adrenalina, dopamina i noradrenalina, oraz hormonów regulujących pracę tarczycy, która odpowiada, min za kontrolę tego, w jaki sposób organizm zużywa i magazynuje energię. Sama fenyloalanina dodaje energii, wzmacnia wytrzymałość i hamuje uczucie głodu. Naturalnym źródłem tego aminokwasu są pokarmy zawierające dużo białka : mleko, ser ; produkty zbożowe, warzywa, owoce.

Niedobór powoduje depresję, zaburzenia pamięci, zaburzenia wzrostu, a nadmiar, spadek poziomu serotoniny —„hormonu szczęścia” i pogorszenie pracy układu nerwowego.

Lizyna

Innym bardzo ważnym aminokwasem jest lizyna, która uczestniczy m.in w procesie usprawniania pracy układu odpornościowego. Białka które go budują, wykorzystują lizynę w produkcji przeciwciał i enzymów sterujących tym układem.

Organizm ma możliwość tworzenia tych wyspecjalizowanych białek odpornościowych jedynie z udziałem lizyny, Może on funkcjonować sprawnie, jedynie wtedy, gdy zapewnimy organizmowi odpowiednią ilość tego aminokwasu w diecie. Dzięki spożywaniu produktów spożywczych bogatych w ten aminokwas, organizm buduje jego odpowiedni zapas, który wykorzystuje następnie w wielu procesach regulujących organizm, a w razie potrzeby wykorzystuje go także do procesów profilaktyczno-naprawczych. Lizyna jest niezbędnym składnikiem skóry ścięgien i chrząstek.

Dieta bogata w ten aminokwas zapewnia organizmowi możliwość szybszej regeneracji po urazach sportowych i zabiegach chirurgicznych, pomaga m.in w regeneracji mięśni po ciężkim wysiłku fizycznym lub urazach.

Lizyna pomaga również we wchłanianiu wapnia z jelita cienkiego.

Produkty spożywcze są z reguły bogate w lizynę, dlatego jej niedobory występują rzadko. Na jej braki, narażone są głównie osoby chore wyniszczone, stosujące niedoborową dietę. Nadmiar lizyny grozi natomiast ryzykiem biegunki i bólów brzucha.

Jakie są normy zapotrzebowania na białko?

Najważniejszymi czynnikami wpływającymi na obliczenie wielkości zapotrzebowania na białko dla organizmu są:

1. Stan fizjologiczny i wiek.

U dzieci, osób młodych czy kobiet w ciąży, synteza białka przebiega intensywniej, gdyż oprócz odnowy białek tkankowych, muszą zostać zaspokojone potrzeby związane z budową nowych komórek dla siebie lub płodu w przypadku kobiet w ciąży.

2. Stan gospodarki energetycznej organizmu.

Zaspokojenie zapotrzebowania na energię jest dla organizmu nadrzędną potrzebą i to ilość energii w organizmie decyduje o sposobie wykorzystania białka.

3. Stan zdrowia.

Po przebytych chorobach w organizmach zwiększona jest synteza białka, celem pokrycia ubytków masy ciała w czasie trwania choroby.

4. Masa ciała

Normą zapotrzebowania na białko jest najmniejsza ilość białka, zawarta w pożywieniu, która wystarcza organizmowi w stanie równowagi energetycznej do zrównoważenia wszystkich strat azotu białkowego.

Inaczej mówiąc jest to taka ilość białka która może zaspokoić metaboliczne potrzeby organizmu na azot ogółem i na aminokwasy egzogenne. Uśrednione zapotrzebowanie na białka, ustalone metodą współczynnikową, dla człowieka dorosłego, zdrowego, o prawidłowej masie ciała powinno wynosić około 0,8-1,0 g białka na 1 kg masy ciała. W diecie osoby ważącej 70 kg powinno znajdować się więc od 56 do 70 g białka na dobę.3.

5. Aktywność fizyczna.

U osób aktywnych fizycznie i sportowców wzrasta zapotrzebowanie na białko w związku z koniecznością naprawy uszkodzeń mięśni spowodowanych wysiłkiem fizycznym.

6. Wartość odżywcza białka.

Określenie jakości (wartości odżywczej) białka jest konieczne, ze względu na zróżnicowane zdolności spożywanych białek do dostarczenia organizmowi azotu oraz aminokwasów egzogennych w ilościach odpowiadających zapotrzebowaniu.[6]

Białko – naturalne źródła w pożywieniu

Białko – skutki niedoborów i nadmiarów w organizmie

Niedobór białka może zaburzyć, a nawet zahamować wzrost i rozwój organizmu. Powoduje ogólne osłabienie, rozdrażnienie, niedokrwistość. Bezpośrednią konsekwencją znacznego niedożywienia białkowego jest m.in. zwiększone ryzyko infekcji wirusowych, bakteryjnych, pierwotniaczych i robaczych. Obecność infekcji zaburza z kolei proces odżywiania i wchłaniania pokarmów, co pogłębia istniejące niedożywienie.4

Należy jednak uważać, z ilością białka w diecie, gdyż spożywanie jego zbyt dużej ilości, jest równie szkodliwe co niedobór tego pierwiastka. Skutkuje zaburzeniami pracy metabolizmu co często prowadzi do zmian miażdżycowych i do tycia. Nadmiar białek w diecie jest również przyczyną namnażania się w jelitach bakterii gnilnych, które są przyczyną zaparć. Dieta zbyt obfita w białka może stać się przyczyną chorób nowotworowych jelita grubego. Ponadto nadmiar białek, obciąża pracę ważnych narządów, takich jak wątroba i nerki. Gdy uszkodzeniu ulegają nerki, rośnie ryzyko powstania obrzęków i nadciśnienia tętniczego, a to z kolei pociąga ze sobą kolejne problemy zdrowotne jak choroby serca, bezsenność, podenerwowanie czy rozdrażnienie.5

Opisałem już w dużym skrócie białka i aminokwasy. Z grupy budulcowej zostały mi jeszcze do omówienia tylko składniki mineralne.

Bibliografia

1 G. Cichosz, H. Czeczot „ Kontrowersje wokół białek w diecie” Pol. Merk. Lek., 2013, XXXV, 210 s. 397

2 .M Kolarzyk „Białka” Zakład Higieny i dieetyki UJ Collegium Medicum Kraków slajd 10

3 Tamże slajd 24 i 42

4 D. Gruszfeld P. Socha, „Białko w żywieniu niemowląt i małych dzieci” Prace podglądowe s. 10 https://www.nestlenutrition-institute.org/docs/default-source/poland-document-library/publications/secured/ac4034ea997fadd2f29d0e0a8268097b.pdf?sfvrsn=0

5 Tamże str 11http://www.gbcpolska.pl/sympozja/pdfy/slesin2010_szefer.pdf

6. Redaktor naukowy:prof. dr hab. n. med. Mirosław Jarosz „Normy żywienia dla populacji Polski „

Social Share Buttons and Icons powered by Ultimatelysocial